HVERSU LENGI?
Hversu lengi er hollt að tiltekinn stjórnmálaflokkur sé við völd, einn saman eða í samsteypustjórn? Kynni nú einhver að reka upp ramakvein og mótmæla ofstæki og aðför að lýðræðinu. Hversu lengi er æskilegt að þingmaður sitji á þingi? Á að meta starfsreynslu og þroska eða heimta örari nýliðun til að koma í veg fyrir hugmyndafræðilega stöðnun? Reyndar er ekkert samband milli stöðnunar og aldurs. Hvaða mannvitsbrekka úrskurðar um slíkt? Vonandi þjóðin. Jöfn aldursdreifing þingmanna er nauðsynleg svo óreyndir menn, ungir, hrapi ekki að ógæfuverkum í lagasetningu vegna skammsýni og fáfræði. Hvað sem prófgráðum lítur er ekki bein í nefi þess manns sem ekki ber í sér snefil af mannlegri skynsemi og samúð í garð þess er minna má sín. Þing lögmanna tryggir ekki endilega besta réttarfarið fremur en þing eintómra lækna tryggir besta heiulbrigðiskerfið. Hversu lengi og hversu oft er þingmanni hollt að vera ráðherra? Hversu lengi ætti hæstaréttardómara að líðast að sitja í dómarasæti? Vega slíkar spurningar að atvinnufrelsi og mannréttindum? Mér býður í grun að fremur sé þörf á þessum takmörkunum en skerðingu á starfstíma forsetans. Þó kynni að leynast eftirlaunasparnaður í slíkum takmörkunum.
Hversu lengi á forseti Íslands að skipa embætti sitt? Ólafur Ragnar Grímsson forseti Íslands býður enn starfskrafta sína. Hann er fimmti forseti lýðveldisins. Ólafur var fyrst kosinn forseti árið 1996. Enginn vafi er á því að forsetinn nær kjöri í sumar og verður þá þriðji forsetinn sem situr í 16 ár, eða fjögur kjörtímabil. Ásgeir Ásgeirsson og Vigdís Finnbogadóttir sátu hvort um sig á forsetastóli í 16 ár.
Forsetar lýðveldisins: Sveinn Sveinn Björnsson, 1944-1952; Ásgeir Ásgeirsson, 1952-1968; Kristján Eldjárn, 1968-1980 ; Vigdís Finnbogadóttir, 1980-1996 og Ólafur Ragnar Grímsson, fimmti forseti lýðveldisins, kjörinn árið 1996 og tók við embætti 1. ágúst það sama ár. Hann var endurkjörinn árið 2000 og einnig árið 2004.
Ekki er óumdeilt hversu lengi forseti eigi að geta gegnt embættinu. Formaður vinstri grænna hefur viðrað þá hugmynd að breyta stjórnarskránni á þá leið að forseti geti gegnt embættinu að hámarki í 12 ár eins og Finnar hafi gert. Fleiri á vettvangi stjórnmálanna hafa tekið í sama streng en gert betur og sagt nauðsynlegt að skýra ákvæði um forsetaembættið.
Öðru hverju rumska menn og spyrja eðlilegt sé að binda þann tíma sem hver og einn getur gegnt embætti forseta. Mér þótti einkar athyglivert að sá sem nú hreyfir málinu, Steingrímur J. Sigfússon, hefur líklega setið á þingi um 25 ár á þingi. Hversu lengi er eðlilegt að menn ( allar konur eru menn – þó ekki séu allir menn konur) gegni þingmennsku?
Íslenzk tunga: Maður af erlendu bergi brotinn, sem hlotið hefur íslenzkan ríkisborgararétt og uppfyllir almenn skilyrði framboðs til embættis forseta Íslands má bjóða sig fram til embættisins. Engar reglur gilda um íslenzkukunnáttu forsetans. Þessu þarf að breyta.
Virðing: Þannig háttar til á Íslandi að sérhver hlaupastrákur eða hlaupastelpa geta rokið upp með skætingi um forsetaembættið og handhafa þess og ekki að sjá að í mót komi nokkur viðurlög gegn slíkum dónaskap. Það er löngu tímabært að setja í lög ákávæði um almenna kurteisi og tillhýðilega virðingu fyrir forseta og alþingi. Slíkt þarf hvorki að vera brot á tjáningar- né ritfrelsi. Afstaða mín í forsetakjörum er aukaatriði.
Neitunarvald forsetans: Sumir segja forsetaembættið vera leifar af konungsveldinu og fýla grön. Meirihlutinn ræður og meirihluti þjóðarinnar vill forseta. Forsetaembættið skartar ekki pólitískum völdum utan varnagla skv. 26 gr. stjórnarskrárinnar: ,,Ef Alþingi hefur samþykkt lagafrumvarp, skal það lagt fyrir forseta lýðveldisins til staðfestingar eigi síðar en tveim vikum eftir að það var samþykkt, og veitir staðfestingin því lagagildi. Nú synjar forseti lagafrumvarpi staðfestingar, og fær það þó engu að síður lagagildi, en leggja skal það þá svo fljótt sem kostur er undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar með leynilegri atkvæðagreiðslu. Lögin falla úr gildi, ef samþykkis er synjað, en ella halda þau gildi sínu.” Merkilegt að ónefndir þingmenn vildu snúa útúr þessu stjórnarskrárákvæði og helst afnema það þegar núverandi forseti beitti því fyrstur manna gegn meingölluðu fjölmiðlafrumvarpi. Ástæðan var pólitísk og beindist gegn forsetanum sjálfum.
Ögn um forsetana: Forsetaembættið er sameiningartákn þjóðarinnar. Forsetinn kemur fram fyrir hönd þjóðar sinnar og er þessvegna spegill hennar útávið. Íslendingar hafa skartað glæsilegum forsetum á hverjum tíma.
Sveinn Björnsson er fyrir mitt minni, en ég man glöggt eftir Ásgeiri Ásgeirssyni, þá ungur drengur, og sá hann oft í gömlu sundlaugunum og vissi að hann var forseti Íslands. Mér þótti hann hátíðlegur. Margir viku sér að Ásgeiri og spjölluðu við hann um daginn og veginn og honum lá aldrei á.
Ég man glöggt eftir framboði Kristjáns Eldjárns. Þrátt fyrir rokkbylgju og sítt hár var augljóst að hann var þjóðarval; hæglátur og vandaður fræðimaður, alþýðlegur og virtist feiminn. Ég hreifst af málfari hans og framkomu. Frú Halldóra, kona Kristjáns, var í mínum huga móðurleg kona bauð af sér besta þokka. Kjör Vigdísar Finnbogadóttur er engu síður minnisstætt. Hún var á undan sinni samtíð í umhverfismálum og gróðurvernd. Hún gerðist eiðsvarinn málsvari íslenzkrar tungu, vel menntuð heimskona og glæsleg. Nokkuð blés um framboð Ólafs Ragnars, enda harðsvíraður á vinstri væng stjórnmálanna. Þær raddir eru að mestu þagnaðar þó enn gjammi hundar á afskektum öfgabýlum stjórnmálanna. Enginn frýr Ólafi vits né mælsku enda nýtur hann mikillar virðingar þó fremur heiman en heima. Forsetinn of kona hans hafa opnað hvers kyns viðskiptum og listum braut erlendis. Þau eru óvart í framlínu útrásarinnar frægu. Líklega áttar þjóðin sig ekki á mikilvægi Ólafs fyrr en hann er allur. Það er ekkert nýtt.
6. jan. 2008 - Haraldur G. Blöndal